روش تحقیق علی- مقایسهای وآزمایشی
|
روش تحقیق علی- مقایسهای |
|
|
تحقیق علی - مقایسهای به تحقیقاتی اطلاق میشود که در آنها پژوهشگر با توجه به متغیر وابسته به بررسی علل احتمالی وقع آن میپردازد. این نوع تحقیقات به علت آنکه برخی از متغیرها خصیصهای بوده و قابل دستکاری میباشند (مانند جنسیت) و اگر قابل دستکاری باشند این دستکاری غیر اخلاقی و غیر انسانی است؟ مورد توجه قرار گرفتهاند. | |
نگاه اجمالی
در تحقیقات علی - مقایسهای مهمترین موضوع کنترل متغیرها میباشد و به علت آنکه هم متغیر مستقل و هم متغیر وابسته پس از وقوع مورد بررسی قرار میگیرند، امکان کنترل دقیق وجود ندارد و محقق به شیوههایی از قبیل همتا سازی ، تحلیل کواریانس ، ایجاد گروههای همگن و استفاده از متغیرهای مزاحم به عنوان متغیر تبدیل کننده میتواند کنترل جزئی را اعمال کند. اگر طرف دیگر در تفسیر نتایج این تحقیقات باید شرطهایی را نیز رعایت کرد.
طرح تحقیق علی - مقایسهای
در تحقیق علی - مقایسهای هدف این است که از معلول (متغیر وابسته) به علت احتمالی (متغیر مستقل) برسیم و بدین لحاظ این تحقیق گذشته نگر میباشد. این طرح تحقیق زمانی مورد استفاده قرار میگیرد که تغییر مستقل به دلیل خصیصهای بودن یا غیر اخلاقی و غیر انسانی بودن غیر قابل دستکاری است و محقق میخواهد با مطالعه متغیر وابسته (معلول) به متغیرهای مستقل تاثیر گذار (علت )دست یابد.
یک مثال از نوع طرح تحقیق مربوط به مطالعه علل شکست یا پیشرفت تحصیلی دانش آموزان میباشد. و با توجه به آن که نمیتوان با استفاده از طرحهای آزمایشی شکست تحصیلی آزمودنی را فراهم آورد (جنبه غیر اخلاقی و غیر انسانی بودن برخی تحقیقات) محقق مجبور است تعدادی از دانش آموزانی که قبلا دچار شکست تحصیلی شدهاند را انتخاب کند و سپس با مقایسه ی آنها با یک گروه دیگر که در تحصیل موفق هستند با شناسایی علل احتمالی شکست دانش آموزان در تحصیل اقدام کند.
کنترل در تحقیقات علی - مقایسهای
یکی از مهمترین موضوعات در تحقیقات علی - مقایسهای کنترل متغیرها برای رسیدن نتایج متغیر است و امکان این کنترل در تحقیقات علی - مقایسهای به علت وقوع متغیرها در گذشته بسیار ناچیز است. به خصوص کنترل متغیرهای مزاحم از اهمیت ویژهای برخوردار است، چرا که ممکن است باعث نتایج غیر واقعی شوند و به همین علت در تفسیر نتایج تحقیق علی – مقایسه ی باید احتیاط کرد.
روشهای کنترل در تحقیقات علی - مقایسهای
همتا سازی
در همتا سازی فرض بر این است که عوامل مرتبط با متغیر وابسته شناخته شده است. به عبارت دیگر محقق فرض میکند که انواع متغیرهایی را که بر متغیر وابسته تاثیر میگذارد را میشمارد و سپس بر اساس این شناخت اقدام به همتا سازی گروه اول با گروه دوم بر اساس این متغیرها مینماید. هدف او از این همتا سازی این است که تفاوت بین گروه اول با گروه دوم توسط یک یا چند متغیر که نقش اصلی را در تحقیق دارند، تبیین شود.
به عنوان مثال محققی که میخواهد علل شکست تحصیلی را مطالعه کند، باید افراد دومش (دانش آموزان موفق) را بر اساس ویژگیهای گروه اولش (دانش آموزان ناموفق در تحصیل) انتخاب کند و بنابراین محقق ممکن است مجبور شود متغیرهایی از قبیل سن ، جنس ، عوامل اجتماعی ، فرهنگی ، خانوادگی و ... را به روش همتا سازی کنترل کند تا تفاوت بین گروه اول و دوم فقط در موفق و ناموفق بودن در تحصیل باشد. به همین ترتیب اگر مضربی از یکی از گروهها از تحقیق کنار رود باید فرد همتا شده با او نیز در گروه کنارگذاشته شود و این ممکن است باعث کاهش تعداد نمونه شود، با این وجود همتا سازی روش مطمئن و علمی تری برای کنترل متغیرها میباشد.
تحلیل کواریانس
در تحقیقات تمام آزمایشی استفاده از کواریانس شیوه مناسبی برای افزایش دقت و کنترل متغیرهای ناخواسته (مزاحم) است. این تحلیل در تحقیق علی - مقایسهای نیز امکان کاربرد دارد، ولی در بعضی موارد تحلیل کواریانس در این روش تحقیق تفاوت اولیه را کم و موارد دیگر تفاوت اولیه را زیاد میکند؛ زیرا به علت تصادفی نبودن گروهها ، کنترل یک متغیر ممکن است موجب ناهمگن تر شدن گروهها از لحاظ سایر متغیرها شود.
ایجاد گروههای همگن
در این روش گروهها از لحاظ متغیر خاصی همگن میشوند برای مثال محقق ممکن است فقط یک جنس را برای تحقیق انتخاب کند و یا افراد را از لحاظ بهره هوشی همگن نماید. مشکل این شیوه آن است که همگن کردن گروهها از لحاظ یک متغیر لزوما به معنی همگن شدن گروه از لحاظ متغیرهای دیگر نیست.
استفاده از متغیر مزاحم به عنوان متغیر تعدیل کننده
در این روش به جای حذف متغیرهای مزاحم آن را وارد طرح تحقیق کرده و اثر آن را به عنوان یک متغیر مستقل دوم (تعدیل کننده) مورد بررسی قرار میدهند. مشکل این روش آن است که همواره مطمئن نیستیم که کدام متغیر باید وارد طرح تحقیق شود.
تفسیر تحقیقات علی - مقایسهای
با توجه به مشکلاتی که در کنترل متغیرها در تحقیق علی - مقایسهای وجود دارد تفسیر نتایج این روش تحقیق باید با احتیاط انجام شود. یک تحقیق علی - مقایسهای با این هدف انجام میشود که با مقایسه گروهها یک رابطه علی (علت) بین آنها برقرار شود. برای مثال محققی که علل شکست تحصیلی را بررسی کرده است ممکن است اینطور نتیجه گیری کند که: "دانش آموزان به این علت در تحصیل شکست میخورند که... ."؛ اما برای یک رابطه علی سه شرط وجود دارد.
شرط اول آن است که بین مستقل و وابسته یک رابطه آماری برقرار باشد. یعنی بتوان تغییرات همزمان متغیر وابسته و مستقل را مشاهده کرد. در برخی موارد یک متغیر سوم (متغیر واسطهای) سبب همبستگی بین متغیرهای مستقل و وابسته میشود و حذف این متغیر باعث عدم رابطه بین متغیرها میشود. شرط دوم بر این نکته تاکید دارد که متغیر مستقل (X) باید قبل از متغیر وابسته (Y) به وقوع پیوسته باشد. بدین معنی که متغیر مستقل نسبت به متغیر وابسته تقدم زمانی داشته باشد. تشخیص این تقدم بر اساس منطق یا بر اساس اندازه گیری صورت میگیرد.
شرط سوم برای ایجاد رابطه علی آن است که محقق باید دلایل کافی برای رد فرضیههای دیگر داشته باشد. چنانکه متغیرهای مستقل دیگری در تغییرات متغیر وابسته دخالت داشته باشند برقراری رابطه علی مشکل یا غیر ممکن است. اگر محققی بتواند تمام فرضیه احتمالی دیگر را آزمون کرده و رد نماید در آن صورت یک استنباط آماری قوی برای تایید فرضیه خود (رابطه علی) ارائه کرده است.
تحقيق آزمايشي
واژه آزمایش با توجه به استفاده گستردهای که از آن میشود، مفهوم آشنایی است. اما بدون تردید، پیچیدهترین و علمیترین شکل پژوهش است. یکی از متداولترین معانی واژه آزمایش را میتوان "تجربه کردن" یعنی آزمایش روشهای جدید و ارزشیابی اثرهای آن دانست. مقصود از این اصطلاح در علوم رفتاری هماهنگ با تعریف آن در علوم مختلف، آن است که دستکم یک متغیر(مثلا روش تدریس ریاضی) باید در کنترل پژوهشگر باشد که بتواند آن را دستکاری کند. به بیان دیگر، آزمایش روشی است که بر پایه آن میتوان عناصر دستکاری شده و آثار مشاهده شده را کنترل کرد. در مطالعات علمی، آزمایش روشی است برای بررسی انواع خاصی از سؤالات پژوهشی یا حل کردن انواع خاصی از مسایل. آزمایش، یکی از بنیادیترین روشهای تجربی برای کسب شناخت عمیقتر درباره جهان است و هم در علوم طبیعی مورد استفاده قرار میگیرد و هم در علوم اجتماعی. آزمایش به صورت علمی، به عنوان روشی برای بررسی حوزههای کمتر شناخته شده، حل کردن مسایل عملی و تایید فرضیههای نظری نیز تعریف شده است.
طرح آزمایش
آزمایش، نوع خاصی از روش علمی است که معمولا برای مطالعه علیت به کار میرود. هدف از آزمایش غالبا آزمون یک فرضیه است؛ یعنی به دست آوردن یک تبیین تجربی از یک پدیده یا مکانیزم علیت. اساس یک آزمایش عبارت است از، اعمال تغییر در یک نظام(متغیر مستقل) و مطالعه اثر آن تغییر(متغیر وابسته).
دو مورد از ملاحظات اساسی در طرح آزمایش عبارتند از:
1. متغیر مستقل تنها عاملی است که به طور نظامدار در آزمایش تغییر میکند. به عبارت دیگر، آزمایش، تقریبا کنترلشده است و متغیرهای مزاحم در آزمایش حذف میشوند.
2. متغیر وابسته در واقع نشان دهنده پدیده مورد مطالعه است و این متغیر به طور صحیح قابل اندازهگیری است(یعنی انواع مختلف خطاهای آزمایشی، مثلا خطای اندازهگیری را میتوان حذف کرد).
مقصود از طرحریزی یک آزمایش به گونه ساده یعنی برنامهریزی یک آزمایش به گونهای که اطلاعات حاصل از اجرای آن به مساله مورد پژوهش ارتباط داشته باشد. طرح آزمایشی، نقشه یا برنامه از پیش تنظیم شدهای است که به کمک آن چگونگی اجرای متغیر مستقل و نحوه انتخاب گروههای پژوهشی تعیین میشود و عمدهترین نقش آن کنترل است.
در یکی از کاربردهای بسیار دقیق روش آزمایشی، فرضیهها توسط آزمایشات انتقادی مورد آزمون قرار میگیرند؛ آزمایشاتی که میتوانند فرضیهها را رد کنند (یعنی آزمایشی که نشان میدهد متغیر مستقل، اثر پیشبینی شده را بر متغیر وابسته نگذاشته است). البته چنین کاربردهای ناب نسبتا نادر هستند، چون چنین نتیجههایی اغلب اوقات با این چالشها روبرو میشوند که آزمایش به اندازه کافی کنترلشده نبوده است یا متغیر مستقل معتبر نبوده است یا این که انواع مختلفی از خطاها آزمایش را تحت تاثیر قرار داده است. در نتیجه روش علمی مستلزم قابلیت تکرار آزمایشات است.
هدف از طرح آزمایش این است که، بین الزامات و محدودیتهای حوزهای که آزمایش در آن انجام میشود تعادل برقرار کند به طوری که آزمایش بتواند بهترین نتیجه را برای فرضیهای که آزمون میشود ارایه دهد. در برخی از علوم مثل فیزیک و شیمی، تأمین این الزامات که همه اندازهگیریها باید به صورت عینی درآیند و نیز این که شرایط آزمایش باید در تمام کوششهای آزمایشی کنترلشده باشد، نسبتا آسان است. اما در علوم دیگر مثل زیستشناسی و پزشکی، غالبا حصول اطمینان از این که شرایط یک آزمایش در تمام کوششها ثابت بوده است دشوار است؛ و در علوم انسانی و اجتماعی(از جمله روانشناسی)، حتی تعیین روشی برای اندازهگیری پیامدهای یک آزمایش به صورت عینی هم کار دشواری است.
به علاوه، در علوم اجتماعی نیاز به یک موقعیت کنترلشده ممکن است برخلاف کاربرد فرضیه مورد بررسی در موقعیتهای عمومیتر عمل کند. به این صورت که وقتی هدف ما آزمون فرضیهای است که در همه شرایط درست باشد، آزمایش ممکن است دارای اعتبار درونی بسیار بالایی باشد، یعنی در یک موقعیت بسیار کنترلشده، معتبر باشد اما وقتی برای یک موقعیت در دنیای واقعی به کار رود فاقد اعتبار بیرونی باشد.
آزمایشات کنترلشده
یک آزمایش کنترلشده به طور کلی، نتایج به دست آمده از یک نمونه آزمایشی را با نتایج یک نمونه کنترل مقایسه میکند که به جز جنبهای که اثر آن مورد آزمون قرار میگیرد، از همه جهات با نمونه آزمایش مشابه است. آزمایشات دارویی نمونه خوبی برای یک آزمایش کنترلشده هستند. نمونه یا گروهی که نوعی دارو دریافت میکند گروه آزمایش و نمونه یا گروهی که پلاسیبو دریافت میکند گروه کنترل است. در بسیاری از آزمایشات آزمایشگاهی، داشتن چند نمونه برای انجام آزمون، به منظور اطمینان از صحت آزمایش مفید واقع میشود. به این صورت که میتوان میانگین نتایج به دست آمده از گروههای مختلف را به دست آورد و دقت آزمایش را بالا برد. یا این که اگر نتایج یکی از گروهها به طور قابل ملاحظهای با نتایج گروههای دیگر متفاوت بود، میتوان آن نتایج را به عنوان خطای آزمایشی حذف کرد.
آزمایشات کنترلشده را میتوان در شرایطی که کنترل دقیق همه شرایط دشوار است نیز انجام داد. در این موارد، آزمایش با تشکیل دو یا چند گروه نمونه که به طور احتمالی معادل هم هستند آغاز میشود. در این گروهها اندازهگیری صفات منجر به نتایج مشابهی میشود و در صورت انجام یک مداخله، همه گروهها به یک شیوه واکنش نشان میدهند. معادلسازی گروهها از طریق روشهای آماری انجام میشود و در آن، مقدار واریانس بین افراد و نیز تعداد افراد هر گروه مد نظر قرار میگیرد. وقتی گروههای معادل تشکیل شد آزمایشگر سعی میکند به جز متغیری که قصد مطالعه اثر آن را دارد، از همه جهات با آن گروهها یکسان رفتار کند. آزمایشات انسانی مستلزم مراقبتهای ویژهای در برابر متتغیرهای بیرونی مثل شرایط آزمایشگاه، شرایط جسمانی و روانی، اثر هاوثورن(یک بهبود کوتاهمدت در عملکرد به خاطر مشاهده عملکرد فرد دیگر) و ... هستند. چنین آزمایشاتی عموما به صورت دو سر کور(Double- Blind) انجام میشوند، یعنی نه آزمودنیها و نه آزمایشگران تا پایان مرحله جمعآوری دادهها نمیدانند که چه افرادی در گروه کنترل قرار دارند و چه افرادی در گروه آزمایش هستند. این کار باعث میشود که اطمینان داشته باشیم همه اثرات مداخله بر روی آزمودنیها ناشی از خود مداخله است، نه ناشی از واکنش آنها به این که مورد مداخله قرار گرفتهاند.
آزمایشات طبیعی
اگرچه واژه آزمایش معمولا اشاره به یک آزمایش کنترلشده دارد، اما گاهی اوقات انجام آزمایشات کنترلشده بسیار دشوار و حتی گاهی غیرممکن است. در این موارد پژوهشگران به آزمایشات طبیعی(Natural Experiments) روی میآورند که آزمایشات شبهتجربی(Quasi- Experimental) هم نامیده میشوند. آزمایشات طبیعی، صرفا متکی بر مشاهدات متغیرهای سیستم تحت مطالعه هستند نه دستکاری یک یا چند متغیر. پژوهشگران تا حد ممکن تلاش میکنند طوری دادههای مورد نیاز را جمعآوری کنند که سهم همه متغیرها مشخص باشد و اثرات تغییر متغیرهای معین(متغیرهای مستقل) تقریبا ثابت بماند به طوری که اثرات متغیرهای دیگر قابل شناسایی باشد. این که این کار تا چه حد امکانپذیر است، به همبستگی مشاهده شده بین متغیرهای تبیینی(Explanatory Variables) در دادههای جمعآوری شده بستگی دارد. هرگاه این متغیرها همبستگی زیادی با هم نداشته باشند، قدرت آزمایشات طبیعی به آزمایشات کنترلشده نزدیک میشود. اما معمولا مقداری همبستگی بین این متغیرها وجود دارد که باعث میشود اعتبار آزمایشات طبیعی نسبت به آزمایشات کنترلشده کاهش یابد. همچنین از آنجا که آزمایشات طبیعی معمولا در محیطهای کنترلنشده انجام میشوند، متغیرهای ناشناخته را نه میتوان اندازهگیری کرد و نه میتوان ثابت نگه داشت. بسیاری از پژوهشهایی که در علوم انسانی و اجتماعی، از جمله روانشناسی انجام میشوند مبتنی بر آزمایشات شبهتجربی هستند، چرا که بسیاری از متغیرهای این علوم را نمیتوان به خاطر مسایل اخلاقی یا عملی در مداخلات لحاظ کرد. به عنوان مثال، برای بررسی اثر طلاق والدین بر رشد شناختی یا عاطفی کودکان نمیتوان نمونه تصادفی و کنترلشدهای از زوجها را وادار به طلاق کرد و سپس به اندازهگیری رشد شناختی یا اخلاقی کودکانشان پرداخت. از اینرو استفاده از آزمایشات طبیعی(شبه تجربی) در روانشناسی رواج زیادی دارد.
مطالعات مشاهدهای
مطالعات مشاهدهای(Observational Studies) به جز این که فاقد تعادل احتمالاتی بین گروهها هستند، مشابهت بسیار زیادی با آزمایشات کنترلشده دارند. این نوع آزمایشات بیشتر در حوزههایی مثل روانشناسی و پزشکی مورد استفاده قرار میگیرند، چرا که در این حوزهها به خاطر مسایل اخلاقی امکان تشکیل یک گروه کاملا کنترلشده وجود ندارد. برای مثال نمیتوان به منظور ارزشیابی کارآمدی یک نوع درمان بر گروه خاصی از بیماران که مبتلا به بیماری مهلکی هستند، از انجام همه درمانهای موجود دیگر در مورد آنها اجتناب کرد. نتایج مطالعات مشاهدهای، بسیار کمتر از نتایج آزمایشات کنترلشده معتبر هستند، چرا که بسیار بیشتر از آنها در برابر سوگیری انتخاب آسیبپذیر میباشند. پژوهشگران اغلب تلاش میکنند این نقیصه را با بکارگیری روشهای آماری پیچیده مثل همتاسازی نمرات گرایش(Propensity score matching) جبران کنند.
آزمایشات میدانی
آزمایشات میدانی(Field Experiments) به این دلیل میدانی نامگذاری شدهاند که تضاد آنها با آزمایشات آزمایشگاهی برجسته شود. این آزمایشات که غالبا در علوم اجتماعی و خصوصا در مداخلات مربوط به بهداشت کاربرد دارند دارای این مزیت هستند که نتایج آنها در یک محیط طبیعی جمعآوری میشوند نه در محیط مصنوعی آزمایشگاهی. اما این نوع آزمایشات نیز همانند آزمایشات طبیعی، احتمال ناخالصی دارند. شرایط آزمایشی در آزمایشگاه با دقت و اطمینان بیشتری قابل کنترل هستند.
اهمیت تحقیق آزمایشی را میتوان به خوبی از میان گفتههای صاحبنظران در روش تحقیق دریافت: "باید بدانیم که علم بدون استفاده از آزمایشات، عبارت خواهد بود از تلاشی که به طور کامل به سمت حدسیات تخیلی حرکت میکند".
منابع
1. دلاور، علی؛ روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی، تهران، ویرایش، 1382، چاپ سیزدهم.
2. هومن، حیدرعلی؛ شناخت روش علمی در علوم رفتاری، تهران، پارسا، 1383، چاپ پنجم.
3. دلاور، علی؛ انواع تحقیق، فصل نامه تعلیم و تربیت، شماره 10، انتشارات وزارت آموزش و پرورش، 1366.
4. روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی.
http://www.pajoohe.com
http://daneshnameh.roshd.ir
